فاوا: راهگشاي مدرسه فردا در ايران
جمهوري اسلاميايران مصمم است كه به «جامعه اطلاعاتي » بپيوندد ، يعني جامعه اي كه در آن همگان ميتوانند در همة اوقات و همه جا ، به منابع اطلاعاتي و ارتباطي ، با شرايط مساوي ، دسترسي داشته باشند. لازمه اين كار توسعه فناوري اطلاعات و ارتباطات ( ICT) در همه ابعاد است . اين فناوري نو ، با رشد و گسترش شتاب آلود خود ، از هم اكنون تمام جنبههاي زندگي مردم در سراسر جهان را دستخوش تغيير و تحول ساخته است : از روشهاي زندگي و زيستن تا شيوههاي كار كردن و آموزش ديدن . در جامعة اطلاعاتي همة فعاليتها ، از جمله فعاليتهاي دولتي ، تجاري و آموزشي به صورت الكترونيكي درميآيد؛ فرايندهاي اجتماعي نوسازي ميشود؛ و از اين رهگذر جامعه به صورتي بنيادي متحول ميگردد. جريان فزاينده رشد توسعه اطلاعات و ارتباطات و محصولات و كاربردهاي گوناگون آن ، فرصتهاي زيادي را براي كشورهاي جهان پديد آورده ، و البته فاصله جديدي را ميان كشورهاي توسعه يافته و در حال توسعه به وجود آورده است : فاصله ديجيتالي . اگر اين شكاف و فاصله هر چه زودتر پُر نشود ، آن گاه وارد دوران جديدي از واپس ماندگي خواهيم شد كه حتي تصور پيامدهاي آن مايه هراس است . موقعيت و وضعيت كنوني چنان حساس است كه بالاترين مقام مسئول كشور در طرح «توسعه و كاربري فناوري اطلاعات و ارتباطات » ( تكفا) دربارهآن ميگويد :
«در اين بحران اگر لحظه اي چشمها را ببنديم ، ديگر هرگز باز نخواهيم كرد . مجسمه هاي يخزدهاي خواهيم بود از جهل: جهل در مقابل دانشي كه ديگران مدتهاست در حال فراگيري آنند؛ وما در سرماي اين جهل حتي قدرت بيانِ دردهايمان را هم نخواهيم داشت . »
درعصر اطلاعات ، دانايي رمز بقاست . در جامعه اطلاعاتي يكايك افراد جامعه ميبايد به دانش روز مجهز باشند. دراين زمينه ، همه بخشهاي جامعه اطلاعاتي، يعني دولت، بخش خصوصي ، جامعة مدني ، رسانه ها ، و .... وظايفي دارند. دانش آموختني است ، پس نهادهاي آموزشي سنگينترين بار را بر عهده ميگيرند.
وزارت آموزش و پرورش جمهوري اسلاميايران ، به پيروي از سياستهاي كلان، كشور مصمم است كه نظام آموزشي ايران را با امكانات و اقتضاهاي عصر اطلاعات سازگار سازد و به توسعه فناوري اطلاعات و ارتباطات در همة اركان اين نهاد بسيار گسترده بپردازد. اين براستي يك رسالت تاريخي است ، و اگر وزارت آموزش و پرورش بتواند در اين عرصه موفق شود ، آن گاه ميتوان گفت كه بعد از تبديل نظام آموزش مكتبخانه اي به نظام مدرسهاي كنوني، بزرگترين تحول در نظام آموزشي ايران رخ خواهد داد : تحوّلي كه در همه نهادهاي ديگر جامعه نيز مؤثر خواهد بود. مقدمات اين كار سترگ در وزارت آموزش و پرورش فراهم آمده و بسياري از برنامه ها و طرحهاي پيشبيني شده نيز وارد مرحله اجرايي شده است.
گزارش حاضر چكيده اي است از اقداماتي كه در چارچوب طرح «توسعه و به كارگيري فناوري اطلاعات در وزارت آموزش و پرورش» (فاوا ) انجام گرفته، يا براي انجام آنها در آينده برنامه ريزي شده است .
راه دراز و دشوار آينده
دوسه سالي بيشتر نيست كه «توسعه و كاربري فناوري اطلاعات و ارتباطات »، به مثابه يكي از سياستهاي كلان كشور در راه رسيدن به توسعة پايدار و همه جانبه ، مورد توجه بالاترين مقامات مسئول قرار گرفته است . همين توجه وحساسيت در باره ICT آغاز اميد بخشي است . در همين مدت كوتاه نيز در نهادها و سازمانهاي مختلف كارهاي مثبتي انجام گرفته است. اما براستي ايران ، در قياس با كشورهاي ديگر ، از نظر استفاده از فناوري اطلاعات و به كار گيري آن ، چه مقاميدارد؟ براساس نخستين رده بندي جهاني كه از طرف « اتحاديه جهاني مخابرات » ( ITU) انجام گرفته ، ايران در ميان 178 كشور جهان ، در رده 87 قرار گرفته است .
]برترين كشورها سوئد ، دانمارك و ايسلند هستند . در ميان 10 كشور برتر نيز، سه سرزمين آسيايي كرة جنوبي ، هنگ كنگ و تايوان قرار دارند. كشورهايي مثل اردن ، بحرين و بوسني وضعي بهتر از ايران دارند.[
نتايج اين رده بندي جهاني – كه خبر آن روز هفتم آذر ماه 1382 اعلام شد – براي ما ايرانيان چندان خوشايند نيست، و نشان ميدهد كه براي رسيدن به معيارهاي جهاني در زمينه استفاده از فناوري اطلاعات ، چه راه طولاني و دشواري در پيش داريم.
در اين راه دشوار و دراز ، دشوارترين وظيفه بر عهده وزارت آموزش و پرورش است ، زيرا استفاده از هر فن و دانشي- از جمله فناوري اطلاعات- مستلزم آموزش است ، و در عرصه آموزش، هيچ نهاد ديگري صالحتراز وزارت آموزش و پرورش نيست. همه متخصصان آموزش نيز معتقدند كه شيوه هاي استفاده از فناوري اطلاعات را ، حتي تا پيش از دوران دبستان ميبايد به كودكان بياموزيم تا بتوانند « شهروند هزارة سوم » باشند .
آرمانها ، هدفها و چشم انداز بلند مدت
همه فعاليتهاي مربوط به طرح «فاوا » تحت هدايت و نظارت «شوراي رهبري توسعه فناوري اطلاعات در آموزش و پرورش » انجام ميگيرد. در رأس اين شورا وزير آموزش و پرورش قرار دارد. اين وزارتخانه از اوايل سال 1381 ، كار تدوين « برنامة راهبردي توسعه و به كارگيري فناوري اطلاعات در آموزش و پرورش » را آغاز كرد، و اين برنامه در شهريور ماه 1382 آماده شد. ] البته وزارت آموزش و پرورش به كار گيري فناوريهاي نو را – از جمله در قلمرو نظام مديريت اطلاعات – حتي از دوازده سال پيش آغاز كرده بود. در قلمرو آموزش نيز براي استفاده از فناوري اطلاعات اقدامات عمليمتعددي انجام شده بود ، و به تأييد همة دست اندركاران طرح «تكفا» وزارت آموزش و پرورش در اين زمينه نسبت به نهادها و سازمانهاي ديگر ، چند گاميجلوتر است. [
در برنامه راهبردي يا «سند استراتژيك فاوا» كه بعد از پژوهشها و مطالعات تطبيقي و تحليلي بسيار تدوين شده، به سه مقوله مهم پرداخته شده است :
1. چشم انداز بلند مدت ( يا : ديدگاه آرماني)
آرمان اصلي فراهم آوردن محيط «ياد دهي - ياد گيري » مبتني بر فناوري اطلاعات در جامعه و در نظام آموزش و پرورش است ، به طوري كه در اين محيط ، همه افراد لازم التعليم ، با پرورش خلاقيت و تفكر نقادانه ، توانايي كسب دانش و مهارتهاي مورد نياز براي رسيدن به آرمانهاي شخصي و تحقق هدفهاي آموزش و پرورش را داشته باشد، و در جامعة مبتني بر دانش و اطلاعات فعالانه مشاركت كنند.
آشكارا پيداست كه اين ديدگاه آرماني ، رويكردي جديد به مفهوم آموزش و پرورش دارد. شايد نخستين بار است كه در سندي راهبردي ، از ضرورت پرورش «تفكّر نقادانه» ضرورت كسب دانش و مهارت براي نيل به «آرمانهاي شخصي » ، و ضرورت «مشاركت فعّال » در جامعه مبتني بر دانش و اطلاعات ، سخن ميرود. اينها همه انديشه هاي نوي است كه نظام آموزش و پرورش مرسوم ما با آنها بيگانه بوده است.
2. مأموريتها
مأموريت اصلي طرح «فاوا» عبارت است از «تحول نظام آموزش و پرورش با استفاده از فناوري اطلاعات». هدف اين تحول چيست؟ هدف تحقق شعار «سازمانِ ياد گيرنده – دانشآموزپژوهنده» است.
مأموريت آموزش و پرورش تربيت دانشآموزان براي ورود به عصر اطلاعات است، و اصلي ترين ويژگي نيروي انساني در اين دوران جديد «پژوهندگي» است . ( مفهوميكه با نظام آموزشي مرسوم ما اصلا جور درنميآيد . ) «دانشآموزپژوهنده» انساني است خلاق كه مهارت لازم در آموختن ، درست انديشيدن ، و به كار گيري منابع براي پويش هدف را كسب كرده است .امروزه شعار تعليم و تربيت چنين است: « آموختن را بايد آموخت».
از سوي ديگر، سازماني كه قرار است «پژوهندگي » را به دانشآموزان ياد بدهد ، خود بايد «يادگيرنده» باشد . در واقع ، يادگيري وجه مشترك سازمان و دانشآموزاست .
3. هدفهاي كلّي
براي دستيابي به ديدگاه آرماني، و نيز براي اجراي مأموريتهاي ياد شده، چهار هدف كلّي زير در نظر گرفته شده است. (نيل به اين هدفها با استفاده از فناوري اطلاعات و ارتباطات ميسر است.)
● ارتقاي كيفيت ياد گيري – ياددهي
براي رسيدن بدين منظور، دانشآموزمحورِ آموزش قرار ميگيرد؛ هدف آموزش پاسخگويي به نيازهاي عصر دانش و اطلاعات است؛ تواناييهاي فردي دانشآموزميبايد به شيوهاي شناسايي و هدايت شوند كه او بتواند بدين نيازها پاسخ بدهد. برنامه هاي درسي ميبايد طوري بازنگري شوند كه دانشآموزبتواند امكان وسيع انتخاب شخصي در زمينه رشته و گرايش تحصيلي و موضوعات درسي را داشته باشد. پژوهشهاي دانشآموزي به ياري فناوريهاي اطلاعات نيز بايد مورد توجه و تشويق قرار گيرد.
● برقراري نظام منسجم ارايه خدمات آموزشي
هدف دوم برقراري «نظام منسجم ، هماهنگ و جامع » براي اراية خدمات آموزشي است. اين خدمات ، از يك سو ميبايد با «نيازهاي جامعه » متناسب باشند، و از سوي ديگر ، با «استعدادها و علاقه دانش آموز»؛ و نير خدمات آموزشي ، ميبايد در هر زمان و هر مكان كه دانشآموزطلب ميكند ، در اختيار او قرار گيرد.
شايد براي نخستين بار است كه با اين صراحت بر ضرورت سازگار كردن نظام آموزشي با »نيازهاي جامعه« تاكيد مي شود؛ و نيز خدمات آموزشي در ارتباط با «استعداد و علاقه شخصي دانشآموز» تعريف ميگردد. هر دو مقوله در نظام آموزشي مرسوم ما مفاهيميبيگانه اند . نظام آموزش سنتي ما، بنا بر تجربه ، نه به استعداد و علاقه شخصي دانشآموزان توجهي دارد، و نه به نيازهاي واقعي جامعه . پس تحقق اين دو اصل ، خود ميتواند آغاز تحول بزرگي باشد. توصيه شده است كه براي ارتقاي كيفيت يادگيري – ياد دهي، مشاركت فعال معلمان در تصميمگيريها و تهيه محتواي درسها جلب شود، و اين خود مستلزم اصلاح شيوه هاي مديريت است. همچنين توصيه شده است كه به توانمند سازي معلمان در نقاط دور افتاده كشور ، براي ايجاد نوآوري و ابتكار ، توجه ويژهاي مبذول گردد.
● تقويت برابري در دستيابي به آموزش
يكي از خصوصيات فناوري اطلاعات اين است كه ميتواند امكانات برابر را براي كسب اطلاعات – از جمله در زمينة آموزش – در اختيار همگان قرار دهد. مثلا دورترين روستاهاي كشور ميتوانند با استفاده از فناوري اطلاعات واپسماندگي تاريخي خود را جبران كنند. مسأله توسعه فناوري اطلاعات در روستاها هم اكنون در سطح كلان تصميم گيريهاي دولت مورد بحث قرار گرفته است. در سند راهبردي «فاوا» پيشنهاد شده است كه مدرسة روستايي نقش محوري داشته باشد، يعني امكانات رايانهاي و پايگاه و شبكة اينترنتي مدرسة روستا ، به كمك دانشآموزان و معلمان مدرسه، چنان طراحي و برقرار بشود كه بتواند به مثابة يك پايگاه اطلاعاتي در مورد جمعيت، بهداشت ، جغرافيا،آموزش ، اقتصاد ، معرفي مشاهير فرهنگي و تاريخي ، اعلام تغييرات جوي ، معرفي مقوله هاي فرهنگي ، سنت و آداب بومي، زبان و گويش محلي به كار گرفته شود. همچنين پايگاه اينترنتي روستا ميتواند دريچه اي باشد براي اراية نيازها ، درخواستها و اعلامِ اولويتهاي روستا.
در زمينة تقويت برابري در آموزش ، در سازمان نهضت سواد آموزي نيز، با استفاده از نرم افزارهاي آموزشي وزارت آموزش و پرورش – كه بر فناوري اطلاعات مبتني است – تجديد نظر ميشود. هدف اصلي اجراي برنامه هاي «آموزش مستمّر و مادام العمر ، اراية «آموزشهاي ضمن خدمت » در زمينة فناوري اطلاعات و ارتباطات ، و نيز آموزشهاي مناسب براي اوقات فراغت و دوران بازنشستگي و كهنسالي است . البته وزارتخانههاي ديگر نيز در اين زمينه ها بايد همكاري كنند .
فناوري اطلاعات ميتواند در رفع نيازهاي آموزشي »گروههاي خاص« ( مثل ناشنوايان و نابينايان و معلولان جسميو ...) نيز بسيار موثر باشد ، و دسترسي برابر به امكانات آموزشي را براي اين گروهها آسانتر سازد . به طور كلي هدف اين است كه به ياري فناوري اطلاعات، از محدوديتهاي ناشي از جنسيت ، نژاد ، قوميت ، موقعيت اجتماعي – اقتصادي، و معلوليتهاي جسميو ذهني دانشآموزان در فرايند ياد دهي - يادگيري ، كاسته شود.
● بهبود نظام مديريت
چهارمين هدف طرح " فاوا" بهبود نظام مديريت و اطلاع رساني و ارتقاي سطح بهرهوري و اثر بخشي منابع (مادي ، مالي و انساني ) است . در اين زمينه برخود كارسازي (Automation) امور اداري و اجرايي تأكيد ميشود كه خوشبختانه دست كم از سيزده سال پيش در وزارت آموزش و پرورش آغاز شده و به مرحله نهايي رسيده است . هدف اصلي در بهبود نظام مديريت "نظارت متمركز و اجراي غير متمركز در آموزش و پرورش " است. اين وزارتخانه ميكوشد يك شبكه ارتباطي كم هزينه و با سرعت و كارايي زياد ايجاد كند كه به آساني و با ايمني در دسترس دانشآموزان، خانواده ها، همه علاقهمندان آموزش مستمر و مداوم ، معلمان ، مديران ، و تماميمدارس و ادارات آموزش و پرورش قرار گيرد.
مخاطبان : چه كساني و چگونه از " فاوا" بهره ميگيرند؟
توسعه فناوري اطلاعات در وزارت آموزش و پرورش بويژه از اين جهت اهميت استثنايي دارد كه تعداد مخاطبان در اين وزارتخانه بيشتر از همه نهادها و سازمانهاي ديگر است . اين مخاطبان عبارت اند از : دانشآموزان ، معلمان ، مديران مدرسه ها و معاونان آنان و مشاوران ، و ساير كاركنان رسميو پيماني كه در خدمت نظام آموزش و پرورش كشور هستند. بر اينها ميبايد واحدهاي ستادي، سازمانهاي استانها و ادارات آموزش و پرورش منطقه را نيز بيفزاييم ( هم اكنون 29 سازمان آموزش و پرورش و 700 منطقة آموزش و پرورش در سراسر كشور داريم . ) والدين دانشآموزان نيز جزو مخاطبان هستند ، و نيز داوطلبان آموزشهاي عموميبزرگسالان و آموزشهاي مستمر.
فناوري اطلاعات و دانشآموزان
نخست به آمار دانشآموزان بپردازيم كه پرجمعيتترين گروه مخاطبان برنامه هاي فناوري اطلاعات در آموزش و پرورش هستند. جدول 1 تعداد تقريبي دانش آموزان كشور تا سال 1390 را نشان ميدهد.
اين جدول نشان ميدهد كه تعداد كل دانشآموزان كشور در سال 1380 جمعاً 17607000 نفر بوده كه در سال 1390 به 15008000 نفر خواهد رسيد .
برنامه هاي فناوري اطلاعات در زمينه هاي زير در خدمت دانشآموزان قرار ميگيرد:
● يادگيري مهارتهاي به كارگيري فناوري اطلاعات در زندگي تحصيلي، اجتماعي و شخصي؛
● بهره گيري از فناوري اطلاعات در كلاس درس؛
● بهره گيري از فناوري اطلاعات براي انجام تكاليف درسي در خانه؛
● استفاده از پست الكترونيكي (e-mail) براي ارتباط با معلم ، مدرسه ، همكلاسيها ، و ...
● كسب اطلاع از وضعيت تحصيلي خود و تقويم آموزشي مدرسه ، ثبت نام و انتخاب واحدهاي درسي ، انجام كارهاي اداري ، و ...
● بهره گيري از فناوري اطلاعات براي خود آموزي ، كسب اطلاعات و انجام پژوهش ، و ...؛
فناوري اطلاعات و معلمان ، كاركنان و ...
كاركنان رسميو پيماني آموزش و پرورش ( معلمان، مديران، و ...) عوامل اصلي در طراحي و به كار گيري فناوري اطلاعات در فرايند ياد دهي – ياد گيري و امور جاري آموزشي و اداري به شمار ميآيند . جدول 2 وضعيت كاركنان آموزش و پرورش ( بر حسب سمت ) در سال تحصيلي 1380 – 1381 را نشان ميدهد.
اين جدول نشان ميدهد كه تعداد كل كاركنان آموزش و پرورش ( در بخش آموزشي ) در سال 1381 جمعا 247/994 نفر بوده است. پيشبيني ها نشان ميدهد كه در سال 1390 تعداد كل كاركنان وزارت آموزش و پرورش در حد يك ميليون نفر خواهد بود ، شامل 600 هزار معلم ، 200 هزار نفر در سمتهاي مديريت مدرسه و مشابه آن ، و 200 هزار نفر در سمتهاي مديريتي ، كارشناسي ، كارمندي ، و ....
برنامه هاي فناوري اطلاعات در زمينه هاي زير در خدمت اين گروه قرار ميگيرد :
● فراگيري مهارتهاي به كار گيري اطلاعات در تدريس ، زندگي حرفه اي ، اجتماعي و خصوصي ، در سه سطح مقدماتي ، مياني و عالي ؛
● استفاده از امكانات فناوري اطلاعات در ارايه درسها ، ارتباط با دانشآموزان و اولياي آنان به منظور بررسي وظايف و تكاليف محوّل شده ؛
● ارتباط با تشكيلات و سازمان آموزش و پرورش براي تبادل اطلاعات در زمينه هاي برنامهدرسي، امور اداري و آموزشي، دريافت خدمات اداري، رفاهي، بازرگاني، و ....
● بهره گيري از فناوري اطلاعات براي خود آموزي، كسب اطلاعات و انجام پژوهش و ...؛
نقل از مرکز پژوهشهاي ارتباطات
وبلاگ مدرسه بسوی آینده درخشان و ایران سالم و شاد سال ایران پیشرو آموزش پیشرفته و مترقی اسلامی و ایرانی برای جوان ایرانی برای خانواده ایرانی وبرای نو جوان حاشیه نشین شهرها درقلمرو عدالت اجتماعی و اصلاحات مترقی در آموزش و پرورش ما