خاطرات مدیر مدرسه جانبازان82تا1386

اين جدول نشان مي‌دهد كه در سال 1381 ، جمعاً 133 هزار مدرسه داير و 84 هزار مدرسه كالبدي در شهرها و روستاهاي ايران در خدمت دانش‌آموزان بوده اند ، و اين مدارس جمعا 000/126/1 كلاس داشته اند .
برنامه هاي فناوري اطلاعات در زمينه هاي زير در خدمت مدرسه و كلاس قرار مي‌گيرد:



الف – مدرسه :
●انجام امور اداري و آموزشي در ارتباط با منطقه آموزش و پرورش و ساير مدارس داخل و خارج كشور ؛
● ارايه خدمات به معلمان و دانش‌آموزان و تبادل اطلاعات بين آنها ؛
●مديريت مدرسه مبتني بر اطلاعات و اجراي طرح "مدرسه هوشمند" ( smart school)
ب-كلاس درس:
● ارايه خدمات آموزشي و برنامه درسي با استفاده از فناوري اطلاعات ، و نيز اجراي بخشي از طرح "مدرسه هوشمند"

فناوري اطلاعات و والدين دانش آموزان
در سال 1390 با احتساب 5/1 فرزند مدرسه رو براي هر خانواده ، آموزش و پرورش با داشتن 15 ميليون دانش‌آموز، با حدود 10 ميليون خانوار در ارتباط خواهد بود . خدماتي كه والدين دانش‌آموزان از طريق فناوري اطلاعات دريافت مي‌كنند، عبارتند از :
● تبادل اطلاعات و نظريات درباره وضعيت تحصيلي فرزندانشان ؛
● كسب اطلاع درباره مقررات آموزشي و برنامه هاي درسي ، انجام امور اداري و آموزشي كه بر عهده والدين گذاشته شده است ؛
● بهره گيري از فناوري اطلاعات براي خود آموزي ، كسب اطلاعات و ...

فناوري اطلاعات و داوطلبان آموزشهاي عمومي‌بزرگسالان و آموزش مستمر

در سال 1380 تعداد458 هزار نفر بزرگسال ( شامل 66 هزار نفر در دوره عمومي‌و 392 هزار نفر در دوره متوسطه و پيش دانشگاهي ) در مدارس آموزش و پرورش مشغول تحصيل بوده اند. افزون بر اين در همين سال حدود 4/1 ميليون نفر بزرگسال در دوره هاي مختلف نهضت سواد آموزي شركت كرده اند . پيشبيني مي‌شود كه در سال 1390 تعداد بزرگسالاني كه خواهان آموزشهاي دوره راهنمايي و متوسطه هستند به 4/1 ميليون نفر افزايش يابد ، و تعداد سوادآموزان تكميلي نهضت سواد آموزي به 400 هزار نفر كاهش يابد.
برنامه هاي فناوري اطلاعات درزمينه‌هاي زير در خدمت بزرگسالان و خواستاران آموزش مستمر قرار مي‌گيرد:
● كمك به اراية خدمات " آموزش از راه دور " ؛
● راه اندازي "مدرسه مجازي"
● بهره‌گيري از فناوري اطلاعات براي خود آموزي، كسب اطلاعات و ...؛

اجرا: آنچه انجام شده ؛ و آنچه انجام خواهد شد .
"برنامه راهبردي توسعه و به كارگيري فناوري اطلاعات در آموزش و پرورش(فاوا) پنج بخش زير را در بر مي‌گيرد:
1. آموزش
2. محتوا
3. شبكه و سخت افزار
4. سازمان الكترونيك
5. تحقيق و توسعه
در بخشهاي بعدي اين گزارش ، به تعريف و توضيح اين پنج بخش مي‌پردازيم ، و نيز به آنچه تا حال به مرحله اجرا درآمده و در آينده ( تا پايان برنامه چهارم توسعه ) اجرا خواهد شد ، اشاراتي خواهيم داشت.

آموزش
برنامه آموزش سه مقوله را در بر مي‌گيرد:
1. آموزش سواد عمومي فناوري اطلاعات به معلمان ، مديران و كارشناسان ؛
2. آموزش سوادو مهارتهاي تخصصي به معلمان ، مديران و كارشناسان ؛
3. دوره هاي آموزشي يادگيري الكترونيكي (e-learning) ( براي دانش آموزان).
آموزش قلب برنامه هاي توسعه فناوري اطلاعات در نظامهاي آموزشي را تشكيل مي‌دهد ، و در دو سطح انجام مي‌گيرد:
الف – سواد عمومي فناوري اطلاعات
همه شهروندان عصر اطلاعات به اين سطح سواد نياز دارند، و به آن همانند سه سواد پايه ديگر (خواندن،نوشتن، حساب) توجه خاص مي‌شود. بانك جهاني اين سواد عمومي اطلاعات را "سوادِ استدلال اطلاعاتي"(Information reasoning) مي‌خواند، و يونسكوآن را "سواد اطلاعاتي - ارتباطي" (Information & communication literacy)مي‌نامد. رايج ترين استاندارد مورد استفاده دراين سطح سواداخذ"گواهينامه بين المللي كاربري رايانه" (International Computer Driving License = ICDL) است كه شامل هفت مهارت اصلي در كاربري رايانه است ( مفاهيم پايه اي فناوري اطلاعات – سيستم عامل و مديريت فايل ها – صفحه گسترده‌ها – بانكهاي اطلاعاتي – اينترنت- پست الكترونيكي- واژه پردازي(.
آموزش اين دوره براي همه معلمان ، كارشناسان و دانش‌آموزان به صورت مرحله اي‌آغاز شده ، و در مرحله اول آن در سال 1381-82 حدود 30 درصد دبيران دوره متوسطه (جمعاً 64 هزار نفر )، 50 درصد هنرآموزان هنرستانها ، همه مدرسان تربيت معلم ، و نيمي از كارشناسان ستادي تحت پوشش قرار گرفتند. از آغاز سال تحصيلي 1382-83 اين آموزش عمومي در همه رشته هاي متوسطه اجرا خواهد شد. دوره اين آموزش براي معلمان، مديران و كارشناسان ستادي 130 ساعت است.
در سال 1382 ، 30 درصد ديگر از كاركنان دبيرستانها ( شامل 70 هزار نفر ) وارد اين دوره آموزشي مي‌شوند و به آموختن هفت مهارت اصلي فناوري اطلاعات مي‌پردازند. 10 هزار نفر از معلمان علاقه‌مند دوره راهنمايي نيز اين دوره را خواهند گذرانيد.

ب-سواد تخصصي فناوري اطلاعات
يك دوره تكميلي است كه با گرايشها و مخاطبان مختلف و به صورت يك رشته "پودمان" هاي (module) تخصصي تعريف شده است، و افراد با توجه به حيطه كاري و تخصصي خود ، واحدهاي آموزشي مناسب را برمي‌گزينند . هدف اين دوره استفاده عملي از توانمنديهاي فناوري اطلاعات و ارتباطات است. چهار گروه مخاطبان اصلي اين دوره هستند :
1-معلمان : اين دوره شامل 120 ساعت آموزش است و هدف اين است كه خروجيهاي دوره مقدماتي را براي بهبود كيفيت فرايند ياددهي – يادگيري آموزش دهد . در اين دوره ، معلم به "توليد دانش"(Knowledge creation) وبه كارگيري رويكردهاي جديد آموزشي،ازجمله"يادگيري مكاشفه‌اي"(discovery learning)، ويادگيري " پروژه – محور" (project-based learning) مي‌پردازد ، با محيط شبكه اي آشنا مي‌شود ، و با استفاده از توانمنديهاي "دنياي شبكه‌اي" (Networking World) انحصار چهار ديواري مدرسه را مي‌شكند و با همتايان خود در نقاط مختلف دنيا ، در ارتباط با طرح درس خود و سوالهاي خويش به گفت و گو مي‌نشيند . ديگر زمان براي او و دانش‌آموزان محدوديتي ايجاد نمي‌كند، و ارتباط بين دانش‌آموزان و معلم – كه خود دانش‌آموزاست – موجبات " يادگيري تعاملي " (interactive learning) بيشتر را فراهم مي‌آورد. معلم اين توان را مي‌يابد كه "هوشهاي چند گانه " دانش‌آموزان را مورد توجه قرار دهد ، و با به كارگيري رسانه هاي مختلف ، "سبكهاي يادگيري" (learning styles) متفاوت دانش‌آموزان را درمد نظر بگيرد، و با مراعات تنوع يادگيري زمينه رشد و شكوفايي استعدادهاي فردي مختلف دانش‌آموزان را فراهم آورد. از آغاز سال تحصيلي جاري، درس فناوري اطلاعات در تمامي رشته هاي دوره دبيرستان آموزش داده مي‌شود.
2- كارشناسان: از آنجا كه بيشتر كارشناسان حوزه ستادي ، كارهاي تخصصي گوناگوني نظير برنامه ريزي درسي و آموزشي ، راهبري گروههاي آموزشي ، اجراي دوره هاي "آموزش ضمن خدمت " و ... را بر عهده دارند، لازم است كه پس از طي دوره سواد عمومي فناوري اطلاعات ، دوره هاي تخصصي مربوط به حيطه كاري خود را نيز بگذرانند. براي تحقق اين منظور ، با استفاده از امكانات دانشگاههاي معتبر جهان ، در سال 1382 ، جمعاً 50 كارشناس ستادي ، در دوره هاي تخصصي شركت مي‌كنند .
3-مديران: طرح آموزش دوره تخصصي ( براي مديران مدارس ، مديران مياني و مديران ارشد ) در دست تهيه است . اين طرح كه محتواي آن با استفاده از استانداردهاي فني بين‌المللي " ISTE" در سال 1382 تدوين مي‌شود ، در سال 1383 اجرا خواهد شد.
4- مسئولان فناوري مدرسه: از آنجا كه در هر مدرسه اي يك سايت رايانه اي ايجاد مي‌شود ، نگهداري و پشتيباني اين سايت ( از جهت سخت افزاري و نرم افزاري ) نيازمند يك فرد متخصص از بين كاركنان مدرسه است. دوره تخصصي شبكه و نگهداري سايت در مورد مسئولان فناوري مدرسه تدارك ديده شده ، و در مدارسي كه به رايانه مجهز شده‌اند ، به مرحله اجرا درآمده است.
در جدولهاي 4 و 5 مشخصات طرحهاي "فاوا" در زمينه آموزش و توسعه حرفه‌اي نيروي انساني آمده است.

محتوا: ( برنامه تهيه و ارايه محتوا در محيط ديجيتال )
يكي از برنامه هاي اصلي وزارت آموزش و پرورش در سال 1382 ، ايجاد نهضتي براي توليد و ارايه محتوا در محيط شبكه است ، به طوري كه بتواند نيازهاي مخاطبان مختلف (دانش‌آموزان ، معلمان ، مديران و والدين ) را از نظر اطلاعاتي ( Information- based) و خدماتي(Service-based) برآورده سازد. سه هدف برنامه تهيه محتوا عبارت است از : اطلاع رساني ، خدمات رساني و تهيه منابع درسي و كمك آموزشي . در بخش محتوا سه شاخه زير پيشبيني شده است:
1. تهيه و توليد نرم افزارهاي آموزشي دروس فني؛
2. ايجاد پايگاههاي اطلاع رساني و خدمات رساني مدارس ؛
3. نشر الكترونيكي.
يك دوره آموزش30 ساعته براي طراحي وبگاه در مدارس تدوين شده و هم اكنون بسياري ازمدارس ، حتي در مناطق دور افتاده كشور ، براي خود وبگاه طراحي و راه‌اندازي كرده اند و اطلاعات جالبي را در آن قرار داده اند.
در زمينه نشر الكترونيكي تا كنون براي توليد محتواي 20 درس قرار داد بسته شده است. طراحي خط توليدكتاب الكترونيكي ( e-book) در سال 1381 به پايان رسيد و به زودي براي هر كتاب درسي در مقاطع مختلف يك نسخه الكترونيكي ( يا وب سايت) نيز آماده خواهد شد. در همين شاخه ، به ارايه كليپ‌هاي (Clip) صوتي و ويديوئي و نقاشي متحرك (animation) نيز پرداخته مي‌شود . برآورد اعتبار مورد نياز براي پنج عنوان كتاب درسي در سال 1382 ، حدود 2500 ميليون ريال است كه سهم "تكفا" در آن 1500 ميليون ريال و سهم مشاركت وزارت آموزش و پرورش 1000 ميليون ريال پيش‌بيني مي‌شود .
"خدمات رساني " نيز شاخه ديگري از توليد محتوا است. اين شاخه در واقع به استفاده از مزيتها و امكانات دولت الكترونيكي ( e- Government) مي‌پردازد، وبسياري از خدماتي را كه نيازمند حضور مخاطبان مختلف (و رفت و آمدهاي مكرر) است ، به صورت الكترونيكي عرضه مي‌كند، از جمله خدمات مربوط به ثبت نام دانش‌آموزان، خريدكتابهاي درسي، نقل و انتقال معلمان ، دريافت اطلاعات حقوقي و مزايا ، پيگيري ركود يا پيشرفت تحصيلي دانش‌آموزان از جانب والدين ، و ...؛
دربخش محتوا، مي‌بايدبه"طرح ايجادوتوسعه سرويسهاي شبكه ملي مدارس( National School Network) اشاره كنيم.هدف اصلي از راه‌اندازي "شبكه مدرسه" (Schoolnet) در هر نظام آموزشي ، ارايه اطلاعات و خدماتي است كه مخاطبان آموزش و پرورش در شبكه دسترسي خود به دنبال آن هستند. شبكه ملي مدارس (رشد) داراي لايه هاي مدرسه ، منطقه ، استان ، مراكز "ديتا" (Data) و پايتخت است. اتصال مدارس و مناطق به اين شبكه به صورت مرحله‌اي در حال اجراست. در شبكه ملي مدارس، ايجاد درگاه يا پرتال‌هاي (Portal) مختلفي براي معلمان ، مديران و والدين دانش‌آموزان در نظر گرفته شده است .
در پرتال معلمان، آنان در گروهها و انجمنهاي تخصصي خود به تبادل انديشه هاو تجربه هاي خود در رشته مورد تدريس خود مي‌پردازند . در اين پرتال ، بخشهايي از قبيل گفت و گو (Chat) ، و تريبون آزاد ( Forum) در نظر گرفته شده است
پرتال مديران به تبادل انديشه ها و تجربه هاي مديريتي در سطوح مدير مدرسه، مديران مياني و مديران ارشد اختصاص دارد.
مقدمات ايجاد پرتال والدين به پايان رسيده و در سال 1383 به روي شبكه مي‌رود .
در جدولهاي 6 و 7 به جزئيات برخي از برنامه هاي توليد محتوا و مراحل اجرايي آنها اشاره شده است .

شبكه و سخت افزار
تحقق همه برنامه هايي كه تا حال برشمرديم ، نيازمند شبكه و سخت افزارهاي مناسب است . در اين زمينه چهار شاخه پيشبيني شده است:
1. تجهيز مدارس به آزمايشگاه رايانه يا سايت رايانه‌اي ]كه به صورت شبكه محلي (LAN) به يكديگر متصل هستند.[
2. اتصال به شبكه مدارس؛
3. امنيت شبكه ؛
4. مديريت شبكه؛
اين بخش پرهزينه ترين بخش برنامه است.
مقدمات تجهيز مدارس به آزمايشگاه رايانه از سال 1380 آغاز شد، و چون ايجاد كارگاهها يا آزمايشگاههاي آموزش رايانه در همه مدارس و همه مقاطع تحصيلي به يكباره ممكن نبود ، مقرر شد كه در گام اول دبيرستانهاي كشور تجهيز شوند. اين كار با دورانديشي و از طريق صرفه جويي در اعتبارات ارزي مربوط به خريد كاغذ براي كتابهاي درسي شروع شد، و پس از انتخاب شركتهاي پيمانكار و كارگزار و برگزاري مناقصه بين المللي ، سرانجام به استقرار آزمايشگاههاي رايانه در مدارس متوسطه اقدام شد . در سال 1381 ، 50 درصد از واحدهاي آموزشي به آزمايشگاه رايانه مجهز شدند كه شامل يك "رايانه كارساز " (server) ، و پنج "رايانه كاربر " (client ياstation) مي‌شود. در ادامه اين طرح 8000 دبيرستان و هنرستان باقي مانده در دوره متوسطه نظري، فني – حرفه اي و كار و دانش به آزمايشگاه رايانه مجهز مي‌شوند. براي هر كدام از اين آزمايشگاهها يك چاپگر (printer) ، يك "پويشگر" (scanner) و شبكه محلي (Local Area Network= LAN) در نظر گرفته شده است.
مرحله بعدي در توسعه سخت افزاري، طرح اتصال 13200 دبيرستان به شبكه ملي مدارس كشور است. پس ازطراحي طرح يا نقشه كلي(Plan) شبكه ملي مدارس در سطوح "مراكز ديتا" (Data center) ، سازمانهاي آموزش و پرورش استانها يا ستادها headquarters)) متمركزكننده ها(concentrators) و مناطق مدارس ، اجراي مرحله اول اين برنامه در 1200 دبيرستان از شش استان كشور پايان يافت . در نظر است كه براي اتمام طرح در كل دوره متوسطه، 12000 دبيرستان باقي مانده نيز به "شبكه ملي مدارس كشور" متصل شوند .
در مرحله اول اتصال به شبكه مدارس، پنج شهر در نظر گرفته شده است . دانشگاه صنعتي شريف ، شركت مخابرات و بخش خصوصي به عنوان مجري و ناظر در اين زمينه به وزارت آموزش و پرورش ياري مي‌رسانند . براي حفظ امنيت شبكه از پيمانكاران خارجي نيز استفاده مي‌شود.
در جدولهاي 8 و 9 به مشخصات و جزئيات طرحهاي مربوط به شبكه و سخت افزار اشاره شده است.

پژوهش و توسعه
هدف اصلي اين برنامه جلوگيري از راكد ماندن فعاليتها و حفظ ماهيت پويايي فناوري اطلاعات است تا ديدگاهها و عمليات همواره در خط مقدم فناوري روز جهان باقي بماند و "چشم هوشمند " فاوا باشد . وزارت آموزش و پرورش از سه سال پيش به دو رشته "مطالعات تطبيقي " و "مطالعات تحليلي" پرداخت تا از عملكرد كشورهاي پيشرو در توسعه فناوري اطلاعات در زمينه آموزش و پرورش آگاه شود. اين مطالعات از جمله شامل موارد زير بود:
- بررسي رويكرد كشورهاي مختلف ( 15 كشور) نسبت به كاربري فناوري اطلاعات در آموزش ؛
- ديدار از پروژه هاي پيش برنده كشورها در اين زمينه (5 كشور ) ؛
- دعوت از كارشناسان خارجي براي استفاده از تجربيات آنان.
در زمينه "مطالعات تحليلي" ، گروهي از پژوهشگران و استادان دانشگاهها و متخصصان داخلي مامور بررسي وضعيت آموزش كشور و نحوه " مهندسي مجدد " آن با رويكرد به توسعه فناوري اطلاعات شدند. با بهره گيري از مجموعه اين مطالعات "سند راهبردي " (استراتژيك ) توسعه فناوري اطلاعات در آموزش و پرورش ايران تدوين شد.
اين پژوهشها همچنان ادامه دارد و از جمله توسعه فناوريهاي نو ، تاسيس پروژه هاي نمونه (pilot) و برگزاري كارگاههاي آموزشي بين المللي را در بر مي‌گيرد.

اتوبوس اينترنتي براي روستا
يكي از پروژه‌هاي جالب در زمينه پژوهش و توسعه "اتوبوس اينترنتي و مركز IT در روستاها " است . در اين پروژه – كه تا حدودي از كشور مالزي اقتباس شده – اتوبوسهايي را به رايانه مجهز مي‌كنند و به روستاها مي‌فرستند. هر اتوبوس چند روز در روستا توقف مي‌كند و در اين مدت دانش‌آموزان و نوجوانان امكان مي‌يابند كه به ياري مربيان با فناوري اطلاعات آشنا بشوند ، براي خودشان "وب سايت" طراحي كنند و. ... در سال 1382 ، قرار است اين تجربه در چهار روستاي كشور انجام پذيرد. تا سال 1388 ، تعداد اين اتوبوسها به 1014 خواهد رسيد .

مدرسه هوشمند (smart school)
مدرسه هوشمند در واقع مرحله برتري در كاربري فناوري اطلاعات در نظام آموزش كشور است . مدرسه هوشمند ، مدرسه اي است كه مديريت و كنترل آن مبتني بر فناوري شبكه و رايانه است و محتواي بيشتر درسهاي آن الكترونيكي است ، و نظام ارزشيابي و نظارت آن نيز هوشمند ( الكترونيكي) است.
مدرسه هوشمند "دانش‌آموز– محور " است و در آن معلم نقش هدايتگر را دارد . دانش‌آموز بر منابع موجود در مدرسه يا شبكه هاي اطلاع رساني بيروني نيز دسترسي دارد و در استفاده از منابع براي درسهاي خود آزاد است. او از دو نوع محتوا استفاده مي‌كند : محتواي الكترونيكي – و محتوايي كه معلم توليد مي‌كند. ارتباط والدين با اين مدرسه "بر خط" (online) است، و از طريق اتصال به وسيله تلفيق كننده يا »مودم« (modem) به رايانه مركزي مدرسه ، اين امكان را دارند كه با مدير يا معلمان مدرسه ارتباط پيدا كنند و از وضعيت تحصيلي فرزند خود آگاه شوند . بانك اطلاعاتي مدرسه بايد با استانداردهاي روز جهان مطابقت داشته باشد. كتابخانه اين مدرسه ، يك كتابخانه الكترونيكي است و دانش‌آموزمي‌تواند به صورت "برخط" (online) از آن استفاده كند. محيطهاي گفت و گو ، بحث و پرسش و پاسخ به صورت همزمان و ناهمزمان در اين مدرسه فعال است. طبق برنامه تعداد مدارس هوشمند در سال 1388 به 6000 واحد خواهد رسيد.





از آنچه گفتيم ، به طور منطقي مي‌توان بدين نتيجه رسيد كه در صورت موفقيت برنامه هاي در حال اجرا ، و نيز اجراي بموقع برنامه هاي طراحي و پيش‌بيني شده تا سال 1388 ، نه تنها در مدارس ايران ، بلكه در جامعه ايراني با تحوّلي تاريخي رو در رو خواهيم شد. دانش‌آموزان و نوجوانان – كه موتور محركة جامعه هستند – از طريق آشنايي با فناوري اطلاعات، اين فناوري را با همه پيامدهاي آن به درون خانواده‌ها خواهندبرد. پيشبيني اين پيامدهاي مثبت از هم اكنون بسيار دشوار است ، اما شكي نيست كه ما با جامعه‌اي نو و مسايل نو رو به رو خواهيم شد. بجاست كه براي وزارت آموزش و پرورش ، در انجام رسالتي كه بر عهده گرفته است، آرزوي موفقيت كنيم، و مهمتر از اين ، به ياري آن بشتابيم، زيرا جامعه اطلاعاتي تنها به ياري همه نهادها و سازمانها و همه مردم پديد مي‌آيد. 

* بخشي از اين گزارش حاصل گفت و گويي است با آقاي «ابراهيم طلايي» ، مشاور معاون وزير و مدير طرح «توسعه فناوري اطلاعات در وزارت آموزش و پرورش ». در تهيه گزارش بسياري از مستندات مكتوب طرح «فاوا» و نشريات و كتابهايي چند مورد استفاده قرار گرفته است . از ياريهاي صميمانه آقاي «محمد وحيدي » -مسئول گروه ارتباطات و هماهنگي طرح «فاوا» - در فراهم آمدن اين گزارش نيز سپاسگزاريم.